چين در اين شهر سكونت داشتند . « 1 » بلخ چهارراه هند و چين بشمار مىرفت و از همين ناحيه بود كه تمدّن و هنر ايران به شرق به ويژه چين نفوذ كرد . « 2 » در دوران حكومت اردشير ، اميران خراسان از خود مختارى محدود برخوردار بودند و به آنها لقب شاه داده شده بود . يكى از آن شاه‌نشينها بلخ بود . مرغاب ( مرورود ) ، فارياب ، بلخ ، طالقان و تخارستان در قلمرو يك حكومت قرار داشت . اين شاهان خراسان مستقلا در صحنهء قدرت ظاهر مىشدند و پادشاهان و ملل هم‌جوار را وادار مىكردند به زير فرمانشان درآيند و سكّه‌هاى مستقل داشتند . « 3 » مالياتى كه مردم بلخ سالانه به دولتهاى ساسانى پرداخت مىكردند 360 تالان طلا مىشده است كه هر تالان معادل 20 كيلوگرم طلا يا 33 كيلوگرم نقره بوده است . « 4 » با كشته شدن يزدگرد پادشاه ساسانى ، خراسان در آتش جنگهاى داخلى و خانگى مىسوخت پادشاهان خراسان براى تصاحب قدرت بيشتر در مقابل هم قرار گرفته بودند و علتش نيز آن بود كه بلخ داراى حكومت قدرتمندى نبود كه بتواند از خاك و سرزمين خود دفاع كند . عالىترين مقام را در بلخ آن روزگار رئيس و روحانى نوبهار به نام برمك داشت كه موقوفات و املاك زيادى ، از آن جمله بخش روان يعنى تخارستان عليا در اختيارش بود . « 5 » روابط سياسى امپراتورى ساسانى با ملل شرق به ويژه چهار مرزبان خراسان گسترش داشت و اين چهار مرزبان داراى تمدّن و فرهنگ خاصّ خود بودند . مردم بلخ از دير زمان به فارسى تكلّم مىكردند و چنين نبود كه اين زبان در اواخر دورهء ساسانيان در بلخ رواج پيدا كرده باشد . قبل از اين دوره ، زبان درى زبان دربار حكّام بلخ بوده است . آنچه بلخيان در وصف پهلوانان و يا سرگذشت آنها مىسرودند ، نزد عامهء مردم از ارزش

--> ( 1 ) - فضائل بلخ ، ص 17 . ( 2 ) - ايرانشهر ، ج / 1351 . ( 3 ) - همان ، ج 1 ، ص 103 ( 4 ) - بلخ در تاريخ و ادب فارسى ، ص 79 . ( 5 ) - ايرانشهر ، صص 142 - 181 .